Yapay Zekâya Giriş · Ünite 1
Yapay Zekâya Giriş ve Temel Kavramlar
1. Yapay zekâ nedir?
Kısaca: yapay zekâ, bir bilgisayarın ya da robotun normalde zeki canlıların yaptığı işleri yapabilmesi. Öğrenmek, problem çözmek, karar vermek, dili anlamak, örüntü yakalamak, tahmin etmek… hepsi bu işlerin içinde.
Tek başına bir bilim dalı değil: bilgisayar biliminin yanında matematik, psikoloji, nörobilim, dil bilim ve felsefe ile iç içe.
Klasik program mı, yapay zekâ mı?
Klasik programda kuralları geliştirici yazar: «Sıcaklık 25 dereceyi geçerse klimayı aç.» Aynı girdi her zaman aynı çıktıyı verir, buna deterministik yapı denir.
Ama bir yüzü tanımak ya da spam e-postayı ayırmak gibi işlerde her ihtimale kural yazmak imkânsız. YZ'de kuralı yazmıyoruz; sistem veriden örüntü öğreniyor ve bunu daha önce görmediği durumlara uyguluyor.
YZ gerçekten düşünür mü?
Bugünkü sistemler için cevap: hayır. Şiir yazabilir, sohbet edebilir ama bunu olasılık ve istatistik hesaplarıyla yapar. Duygusu, bilinci, niyeti yoktur. «Seni anlıyorum» demesi empati değil, o cümlenin hangi durumda söylendiğini öğrenmiş olmasıdır.
Üç temel parça: motor benzetmesi
- →Veri = yakıt. Öğrenmenin hammaddesi: metin, görsel, ses, sensör kayıtları.
- →Algoritma = motor. Verideki gizli örüntüyü bulan matematiksel yöntem.
- →Hesaplama gücü = enerji. GPU'lar ve bulut sistemleri; derin öğrenmenin hızla yükselmesi büyük ölçüde buna bağlı.
2. Zekâ, bilinç ve hesaplama
| Zekâ | Bilinç | |
|---|---|---|
| Nedir? | Öğrenme, problem çözme, uyum sağlama kapasitesi | Kendinin ve çevresinin farkında olmak |
| Doğası | Bir hedefe yönelik etkili davranış | Öznel deneyim ve his |
| Gözlem | Dışarıdan ölçülebilir | İçseldir, doğrudan gözlenemez |
Üçüncü kavram hesaplama: verinin algoritmalarla işlenmesi. Bugünkü yapay zekâ tam olarak bununla çalışıyor.
Bir sistem ne zaman «zeki» sayılır?
- →İnsan gibi düşünmek: insan zihninin işleyişini taklit etmek; bilişsel bilimle yakın.
- →Rasyonel düşünmek: mantık kurallarıyla doğru çıkarım; belirsiz gerçek dünyada zorlanır.
- →İnsan gibi davranmak: içeride ne olduğu önemsiz, dışarıdan davranışa bakılır. Temeli Turing Testi.
- →Rasyonel davranmak: hedefine en iyi şekilde ulaşan akıllı etmen. Bugün en yaygın yaklaşım.
Zayıf ve güçlü yapay zekâ (Searle, 1980)
- →Zayıf YZ: zekâyı simüle eder ama gerçekten anlamaz. Bugünkü tüm ticari YZ uygulamaları bu gruptadır.
- →Güçlü YZ: yeterince iyi kurulmuş bir hesaplama sürecinin gerçek bir zihne ve bilince sahip olabileceğini savunan görüş.
3. Yapay zekâ türleri
- →Dar YZ: tek bir işte uzman. Kedi ile köpeği ayıran model arabayı tanıyamaz. Yüz tanıma, öneri sistemleri, çeviri, sesli asistan… Bugün var olan tek tür.
- →Genel YZ (AGI): insan gibi farklı alanlarda öğrenip bilgisini başka alanlara aktarabilen sistem. Henüz yok; ne zaman geleceği konusunda uzlaşı da yok.
- →Süper YZ: her alanda insanı aşan, varsayımsal sistem. YZ güvenliği ve etik tartışmalarının merkezinde.
4. YZ'yi besleyen bilim dalları
- →Matematik ve istatistik: lineer cebir, olasılık, optimizasyon. Sinir ağlarını eğiten geri yayılım (backpropagation): Rumelhart, Hinton ve Williams (1986).
- →Bilgisayar bilimleri: algoritmalar, veri yapıları, GPU ve bulut altyapısı.
- →Psikoloji ve bilişsel bilimler: ödül–ceza ile öğrenme fikri → pekiştirmeli öğrenme.
- →Nörobilim: ilk yapay nöron modeli McCulloch ve Pitts (1943); görme korteksinden esinlenen evrişimsel ağlar.
- →Dil bilim: doğal dil işleme. 2017'deki «Attention is All You Need» makalesiyle gelen Transformer mimarisi.
- →Felsefe ve etik: makine düşünebilir mi, kararın sorumlusu kim? Gizlilik, önyargı, şeffaflık.
Kendini test et!
Cevabı görmek için soruya dokun.
1.Spam filtresi neden yapay zekâ sayılır da ATM sayılmaz?
✓ Spam filtresi geçmiş e-postalardan öğrenir ve zamanla daha iyi ayırır. ATM ise sabit komutları uygular, öğrenmez.
2.Motor benzetmesinde veri, algoritma ve hesaplama gücü neye karşılık gelir?
✓ Veri = yakıt, algoritma = motor, hesaplama gücü = enerji.
3.«Kara kutu» problemi nedir?
✓ Özellikle derin öğrenme modellerinde, modelin bir sonuca hangi gerekçeyle vardığının anlaşılamaması.
4.Searle'e göre bugünkü ticari YZ uygulamaları hangi gruptadır?
✓ Zayıf yapay zekâ.
5.Turing Testi hangi yaklaşımın temelidir?
✓ İnsan gibi davranmak.
6.Dar YZ ile genel YZ arasındaki temel fark nedir?
✓ Dar YZ tek bir işte uzmandır ve bunu başka alana aktaramaz. Genel YZ insan gibi farklı alanlarda öğrenip bilgisini aktarabilir; henüz mevcut değildir.
Kaynak: Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi, «Yapay Zekâya Giriş» ders kitabı, Ünite 1. Bu not kitabın yerine geçmez; konuyu kendi cümlelerimle, yapay zekâ desteğiyle özetledim.